Nie możemy żyć w izolacji, uwięzieni w sobie. Możemy natomiast nauczyć się bardzo wiele, jeśli rozpoznamy się w inności – bo Inny również kocha i nienawidzi, boi się i bywa odważny, dokładnie tak jak ty i ja, chociaż i on, i ona, i ty, i ja różnimy się kulturowo. I właśnie dlatego możemy się nawzajem od siebie uczyć: jesteśmy inni, chociaż tacy sami.
Augusto Boal

Warsztaty arteterapeutyczne dla młodzieży cudzoziemskiej

Myśląc o arteterapii utożsamiam się z poglądem, że “wszyscy ludzie są zdolni do ekspresji twórczej, przy czym jej efekt nie jest tak istotny, jak związany z nim proces terapeutyczny”1. W pracy z grupami cudzoziemskimi wierzę, że ów proces pomaga ludziom bez względu na wiek, kraj pochodzenia czy wyznanie. Arteterapia nie tylko pomaga mi lepiej zrozumieć w sposób niewerbalny myśli i odczucia moich podopiecznych, ale jest dla nich bezpiecznym narzędziem do wyrażania przeżyć i emocji. Tych związanych z aktualną sytuacją, w której się znajdują, mieszkając w ośrodku dla cudzoziemców, jak również tych związanych z bagażem doświadczeń, z którymi przyjechali do Polski. Dzięki pozbawionej oceny ekspresji artystycznej możemy nawiązać dialog, który w perspektywie nie tylko może pozytywnie ich wzmocnić, ale również umożliwić przepracowanie trudnych niejednokrotnie zdarzeń.

Studium przypadku

Dzięki współpracy z Fundacją dla Wolności i z Drama Way Fundacją Edukacji i Kultury przeprowadziłam cykl warsztatów w ośrodku dla cudzoziemców na Targówku w ramach projektu “TO MI GRA – aktywizacja obywatelska młodzieży”. Warsztaty były opracowywane i współprowadzone z Adamem Gąseckim – psychologiem i specjalistą zajmującym się teatrem zaangażowanym społecznie.

Motywacją do realizacji działań arteterapeutycznych była potrzeba aktywizacji młodzieży z ośrodka dla cudzoziemców w działania na rzecz ich polskich i cudzoziemskich rówieśników, a także ich rodzin. Zajęcia odbywały się raz w tygodniu przez okres trzech miesięcy. Grupę tworzyła młodzież w wieku od 14 do 18 lat z Czeczeni i Ukrainy. Wśród uczestników były osoby, które mieszkają w ośrodku ponad rok, jak również takie, które przyjechały do Polski kilka miesięcy temu.

Ważnym obszarem pracy, na którym skupiłam się w czasie warsztatów, było zwiększenie pewności siebie i samooceny uczestników zajęć. Wykorzystując narzędzia i techniki arteterapii, młodzież mogła w bezpiecznej, przyjaznej i znanej sobie przestrzeni wypowiadać się na temat swoich doświadczeń, wyrażać emocje poprzez ruch, rysunek, rzeźbę czy dramę.

Istotnym aspektem warsztatów była integracja grupy i wzrost poczucia odpowiedzialności za zaangażowanie jej w działania wspólnotowe. Wielokrotnie podczas zajęć podkreślane było jak bardzo inspirującą i ważna rolę odgrywa grupa. “Młodzi eksperci” dzieląc się swoim wartościami, opiniami, ale też i obawami, mogli stworzyć lepszą przestrzeń dla kolejnych osób mieszkających w ośrodku. Stać się niejako współtwórcami i gospodarzami tego miejsca.

Ostatnim celem warsztatów było zwiększenie u młodzieży chęci uczestnictwa i współtworzenia aktywności społeczno-kulturalnych związanych z tematyką społeczeństwa wielokulturowego.

Metoda i etapy

W czasie warsztatów starałam się łączyć techniki, skupiając się na metodach i wartościach teatru zaangażowanego społecznie: aktywizacji uczestników, dialogu, tolerancji, szacunku dla różnorodności2, które służą rozwiązywaniu konfliktów i propagowaniu postaw prospołecznych.

Zajęcia dzieliły się na trzy następujące po sobie bloki:

1. Warsztaty zbierania opowieści do interaktywnego Teatru Forum

Celem warsztatów było włączenie doświadczeń i opowieści uczestników do konstruowanego spektaklu, którego bohaterami była młodzież polska i cudzoziemska, jej problemy rówieśnicze i rodzinne. Zaangażowanie dwóch grup młodzieży (z ośrodka wychowawczego i z ośrodka dla cudzoziemców) umożliwiło im wpływ na tematykę spektaklu, a ponadto zwiększyło wiarygodność spektaklu w oczach jego odbiorców. W warsztatach brali udział również aktorzy oraz reżyser, zaangażowani później w tworzenie spektaklu. Zebrany materiał posłużył do pracy nad spektaklem i pomógł aktorom poznać specyfikę środowiska kreowanych postaci, a tym samym stworzyć realistyczny scenariusz.

2. Warsztaty tworzenia przez młodzież materiałów edukacyjnych do spektaklu

Materiały dotyczyły różnych sytuacji, z którymi się spotykają cudzoziemcy w Polsce. Podczas warsztatów młodzież decydowała, jakie treści warto przygotować, tak aby u odbiorców spektaklu podnieść poziom kompetencji obywatelskich potrzebnych do funkcjonowania w wielokulturowym społeczeństwie. Na przykład młodzi migranci stworzyli komiks, listę rad czy wiersz, podejmując w ten sposób próbę wskazania postaw i działań, zarówno ze strony cudzoziemców, jak również i ze strony polskiego społeczeństwa, które ułatwiłyby integrację. Wszystkie zebrane materiały zostały zredagowane i uzupełnione o komentarz merytoryczny Magdaleny Zaborowskiej.

3. Wydarzenie w społeczności ośrodka

Zadaniem młodzieży było zorganizowanie wydarzenia w swojej społeczności lokalnej. Jednym z elementów był pokaz Teatru Forum, połączony z prezentacją i rozdaniem uczestnikom materiałów edukacyjnych. Młodzież zajmowała się również promocją wydarzenia w swoim otoczeniu. Dodatkowo zaplanowała inne aktywności, wykorzystując własne zasoby, m.in. prezentując wiersz, piosenkę czy tworząc mural.

4. Podsumowanie

Tydzień po wydarzeniu odbyło się podsumowujące spotkanie, w którym młodzież mogła porozmawiać o poszczególnych etapach warsztatów. W drugiej części zadaniem młodzieży było opowiedzenie za pomocą stworzonej z gipsu maski, co dało im uczestnictwo w zajęciach.

Wnioski

Bardzo ważne przed rozpoczęciem warsztatów arteterapeutycznych było poznanie i zrozumienie specyfiki pracy w ośrodku, a przede wszystkim osób w nim mieszkających. Myślę, że bez wcześniejszego doświadczenia pracy w tym miejscu i poczucia zaufania, jakim obdarzają mnie mieszkańcy, mogłyby wystąpić trudności związane z doborem grupy czy zrealizowaniem harmonogramu zajęć. Dzięki przygotowaniu merytorycznemu ze współprowadzącym Adamem Gąseckim, pomocy w tłumaczeniu zajęć, dużemu wsparciu ze strony administracji ośrodka i dwóch organizacji: Drama Way Fundacji Edukacji i Kultury oraz Fundacji dla Wolności udało się zrealizować warsztaty zgodnie z zaplanowanymi etapami.

Dużą wagę przywiązywałam do motywowania młodzieży do uczestnictwa w zajęciach, ale też do wyrażania zrozumienia na niemożliwość ich partycypacji wynikającą m.in. z opieki nad rodzeństwem, zobowiązaniami szkolnymi. Wyrażałam pełną akceptację dla zmniejszonej aktywności podczas zajęć, która była wynikiem np. przeżywanych emocji związanych z aktualną decyzją urzędu o deportacji uczestnika lub innych mieszkańców. Polecenia do ćwiczeń były dość proste i konkretne, co wynikało z potrzeby przetłumaczenia z języka polskiego na język rosyjski/czeczeński. Duży nacisk był kładziony na tak zwaną rundkę rozpoczynającą oraz na rozgrzewki, które sprawiały grupie dużo radości, były dobrym katalizatorem w późniejszych etapach pracy. Bardzo cenne okazały się ćwiczenia Augusto Boala z książki “Gry dla aktorów i nieaktorów”.

Od bohatera do samopoznania

Tematyka zajęć podzielona została na dwa bloki. W pierwszym etapie dobór tematów dotyczył kreowania postaci. Uczestnicy wychodzili od ogółu – stworzenia bohatera – “ich” cudzoziemskiego rówieśnika. Dokonując autorefleksji mogli integrować się z grupą, a następnie wspólnie tworzyć otoczenie wykreowanych postaci. Kluczowym celem w tym czasie był rozwój zaufania i otwartości w grupie, co umożliwiło stworzenie historii. Twórcze poznanie siebie i innych pozwoliło młodzieży w drugim etapie tworzyć osobiste materiały, które były rozdawane w czasie spektaklu. Celem kolejnych zajęć dotyczących np. granic, wewnętrznej mocy i języka, było podniesienie samooceny, doświadczenie siły wewnętrznej i poczucia wsparcia.

Z uwagi, że był to pierwszy cykl zajęć arteterapeutycznych w ośrodku, pewne zagadnienia były celowo pomijane w pytaniach bezpośrednich (jak rozłąka z rodziną czy aklimatyzacja w nowym miejscu). Młodzież wyrażała swoje myśli, doświadczenia i emocje w bezpiecznej dla siebie formie, tworząc historie bohaterów do spektaklu czy dając wskazówki, co ułatwia, a co utrudnia zrozumienie osób pochodzących z innej kultury.

Zajęcia z udziałem reżysera i aktorów (wśród nich cudzoziemskich rówieśników, niemieszkających na co dzień w ośrodku), jak również udział w premierze filmu “Moja walka” z Mamedem Khalidovem były dla uczestników bardzo ważne i inspirujące. Fakt, że to aktorzy przyszli do nich z “prośbą o pomoc” sprawił, że pewniej wyrażali swoje zdanie i odczucia na kolejnych zajęciach.

Kluczowy był także wybór i wydrukowanie prac zrealizowanych podczas zajęć. Prace plastyczne i literackie opracowane przez graficzkę i opatrzone komentarzem znalazły się w materiałach edukacyjnych rozdysponowanych po spektaklu. Materiały były dostępne w dwóch wersjach językowych (polskim i rosyjskim), co sprawiło, że młodzież mogła zaprezentować je zarówno swoim polskim kolegom/koleżankom, jak i rodzinie.

Dzień otwarty

Na podstawie obserwacji i rozmów w czasie warsztatu podsumowującego oceniam, że udało się zrealizować cel warsztatów związany z aspektami wzmacniającymi poczucie własnej wartości i samooceny. Z biegiem zajęć można było zauważyć drobne zmiany w postawie czy wypowiedziach, czego punktem kulminacyjnym było współtworzenie przez uczestników dnia otwartego w ośrodku. W to całodzienne wydarzenie, w którym uczestniczyli zaproszeni goście, młodzież miała swój wkład, prezentując ważne aspekty swojej kultury, jak zwyczaje, pokaz tańca, śpiew. Na potrzeby wydarzenia jedna osoba stworzyła i wyrecytowała wiersz, inna zaprojektowała i namalowała mural. Dodatkowo wybrane osoby udzieliły wywiadów w radio i w telewizji.

Wyniki ewaluacji jak również moje obserwacje i rozmowy pokazują, że warsztaty arteterapeutyczne z młodzieżą mają duże znaczenie, powinny odbywać się regularnie. Alternatywą może być prowadzenie zajęć indywidualnych czy w grupach kilkuosobowych.

1. C.A. Malchiodi, Arteterapia, Wydawnictwo Harmonia Universalis, Gdańsk 2012, s. 19.
2. www.fundacja.dramaway.pl z dnia 10.02.2019.

O Autorce
Weronika Brączek – absolwentka animacji społeczno-kulturalnej, studium fotografii i arteterapii. W Fundacji Edukacji i Kultury koordynuje działania Teatru Zaangażowanego Społecznie. Z Fundacją dla Wolności związana od 2015 r. jako wychowawca dzieci, trenerka i autorka scenariuszy zajęć lekcyjnych z zakresu migracji.

*** Tekst powstał dzięki dotacji Fundacji im. Stefana Batorego. ***

Leave a comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *